[Nghiên cứu] Bản chất con người luôn sẵn sàng hợp tác, hướng tới cộng đồng

Bản chất con người là sẵn sàng hợp tác, hướng tới cộng đồng, giúp đỡ người khác ngay cả khi phải đánh đổi một cái gì đó. Đây là kết luận của nhóm các nhà nghiên cứu tại Đại học Harvard, góp phần làm sáng tỏ cho tranh cãi không có hồi kết về bản chất tự nhiên của con người: ích kỷ hay vì cộng đồng?

Trước giờ người ta đã tranh luận không ngừng nghỉ để đi tìm lời giải đáp thỏa đáng cho câu hỏi về bản chất cơ bản của con người. Học thuyết về tội lỗi nguyên thủy của Thánh Augustine cho rằng con người đã sinh ra với sự tội lỗi, ích kỷ và chỉ có thông qua sức mạnh thiêng liêng mới có thể giải thoát được khỏi tội lỗi. Nhà triết học Thomas Hobbes cũng cho rằng con người tự cho mình là trung tâm của vũ trụ, chẳng quan tâm người khác nhưng ông cho rằng không phải thông qua thần thánh mà bằng cách quy ước, điều luật xã hội sẽ giải quyết được điều đó.

Ngược lại, nhà triết học Rousseau lập luận rằng con người sinh ra là tốt, có bản năng là quan tâm tới quyền lợi và sự hạnh phúc của người khác. Câu hỏi này liên tục được các nhà triết học, tâm lý học, xã hội học,... đi tìm lập luận để bảo vệ quan điểm của họ nhưng tới nay dường như vẫn chưa có hồi kết. Tuy nhiên, phần lớn đều là những hùng biện triết học chứ chưa tiến hành thu dữ liệu từ thực nghiệm nhằm củng cố cho cơ sở lý luận. Do đó, một nhóm nhiều nhà khoa học bao gồm Phó giáo sư tâm lý học, kinh tế học David Rand, giáo sư tâm lý học Joshua Greene,... đến từ Đại học Harvard và Đại học Yale đã quyết định đưa vấn đề này ra dưới ánh sáng khoa học.

Cách tiếp cận của họ là bản năng cơ bản bắt nguồn từ 2 quá trình ra quyết định của con người là trực giác (intuition) và suy nghĩ lý trí (reflection). Theo họ thì đây chính là quá trình kép quyết định hành vi của con người. Trực giác thường là tự động và thụ động, dẫn tới những hành động xảy ra mà không cần có cái nhìn sâu sắc về lý do đằng sau của hành động đó. Ngược lại, suy nghĩ lý trí là một hành vi ý thức, xác định hành động dựa trên cán cân chi phí và lợi ích của kết quả nhằm quyết định có thực hiện hành động đó hay không.

​

Với quá trình kép này, các nhà khoa học cho rằng có thể đơn giản hóa câu hỏi về bản chất con người xuống thành: trực giác quy định sự ích kỷ hay vì hợp tác, và cái nào mới là sản phẩm của suy nghĩ lý trí. Nói cách khác, chúng ta hợp tác khi chúng ta vượt qua được lý trí ích kỷ của bản thân bằng những kiểm soát lý trí, hay là chúng ta hành động ích kỷ khi suy nghĩ lý trí về lợi ích cá nhân vượt qua được trực giác hành động hợp tác?

Nhằm trả lời cho câu hỏi trên, đầu tiên các nhà nghiên cứu đã lợi dụng sự khác nhau cơ bản giữa trực giác và lý trí: quá trình trực giác vận hành một cách nhanh chóng, trong khi quá trình suy nghĩ lý trí diễn ra tương đối chậm. Cho dù khuynh hướng hành vi nào - ích kỷ hay hợp tác - thì khi con người cần hành động nhanh đó thường là đáp ứng của trục giác bởi lẽ đây chính là những phản ứng thuộc về bản chất con người.

Đầu tiên, các nhà nghiên cứu tiến hành kiểm tra khảo sát mối liên hệ tiềm tàng giữa tốc độ xử lý, sự ích kỷ và hợp tác bằng 2 mô hình (nghịch lý tù nhân và trò chơi hàng hóa công), tiến hành 5 nghiên cứu và lấy dữ liệu tổng cộng 834 tình nguyện viên đến từ các trường đại học từ những nơi ngẫu nhiên cả nước. Mỗi mô hình thử nghiệm bao gồm một nhóm các quyết định tài chính và đòi hỏi người tham gia phải chọn giữa hành động ích kỷ nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, hy sinh lợi ích nhóm hoặc hợp tác để tối đa hóa lợ ích nhóm, hy sinh lợi ích cá nhân.

Kết quả cho thấy trong từng nghiên cứu con, những quyết định dựa trên trực giác thường được đưa nhanh hơn và tỷ lệ mang tính hợp tác của các hành động này cao hơn. Ngược lại, những quyết định chậm thường là dựa trên lý trí và chiếm tỷ lệ ích kỷ cao hơn. Kết quả này gợi ý rằng về cơ bản thì trực giác của con người có xu hướng đưa tới các hành động tốt. Chưa dừng lại ở đó, các nhà nghiên cứu tiếp tục tiến hành thêm một chuỗi các thử nghiệm, trong đó kiểm soát cả hiệu quả bên ngoài của khuynh hướng hợp tác (tốc độ xử lý) và cơ chế nhận thức có liên quan tới nhận thức trực giác. Đồng thời, thử nghiệm tương tự cũng được áp dụng để khảo sát khuynh hướng ích kỷ vốn được cho là có liên quan tới suy nghĩ lý trí.

Đầu tiên, nhóm kêu gọi 891 tình nguyện viên (211 sinh viên và 680 người chọn ngẫu nhiên trong dân số) và cho họ chơi trò chơi hàng hóa công với yêu cầu phải đưa ra quyết định nhanh (dưới 10 giây) hoặc chậm (trên 10 giây). Thử nghiệm thứ 2 tiến hành trên 343 tình nguyện viên được chọn ngẫu nhiên và họ cũng được cho chơi trò chơi tương tự nhưng đã báo trước cách sử dụng trực giác hoặc phản xạ có suy nghĩ. Cả 2 nghiên cứu đều cho thấy cùng một kiểu rằng bất cứ con người bị ép sử dụng trực giác (quy định thời gian) hoặc chỉ đơn giản là khuyến khích sử dụng trực giác (mớm trước) thì họ vẫn dùng nhiều tiền hơn để chi mua hàng hóa công hơn so với những người dùng lý trí suy nghĩ. Điều này một lần nữa cho thấy trực giác của con người có xu hướng hợp tác, hướng về cộng đồng.

Bấm để mở rộng...

Tổng hợp lại, toàn bộ 7 thử nghiệm dựa trên 2068 người đều gợi ý rằng trực giác của con người không hướng tới sự ích kỷ. Nhưng điều này có đồng nghĩa với bản chất của con người là hợp tác với nhau? Hoặc điều đó có nói lên rằng hợp tác là bản năng của con người chỉ vì nó được khen thưởng? Suy cho cùng, các nhà khoa học cho rằng con người đang sống trong thế giới có nhân quả với người khác: sự hợp tác giúp chúng ta kết bạn, đạt được nguồn lực xã hội, tìm được sự thành công trong cộng đồng trên nhiều lĩnh vực khác nhau.

Và để làm rõ chỗ này, các nhà nghiên cứu tiếp tục tiến hành thêm thử nghiệm. Họ kêu gọi 342 tình nguyện viên ngẫu nhiên và hỏi về những tương tác hàng ngày của họ, đặc biệt là mối quan hệ hợp tác có chiếm vai trò chủ yếu hay không. Kết quả cho thấy chỉ có những người cho biết cuộc sống của họ chủ yếu là những mối quan hệ hợp tác thì mới có sự tương tác giữa trực giác và sự hợp tác. Điều này cho thấy rằng sư hợp tác là một phản ứng trực giác chỉ dành cho những người thường xuyên tham gia vào những mối quan hệ tương tác mà ở đó, hành vi hợp tác được tán thưởng. Nói cách khác, sự "tốt" của con người có thể là kết quả thu được nhờ sự tưởng thưởng của.

Mặc dù đây được cho là một nghiên cứu có uy tín, cách tiếp cận đáng tin cậy với cỡ mẫu lớn và là một trong những nghiên cứu khoa học hiếm hoi đi tìm lời giải đáp cho vấn đề vốn được cho thuộc về triết học hay tâm lý học,... nhưng cuối cùng, nó vẫn chưa đưa ra được câu trả lời cuối cùng về bản chất của con người. Tuy nhiên, nó gợi ý rằng trong những phản ứng mang tính trực giác, phản xạ của con người có khuynh hướng nhắm tới cộng đồng nhiều hơn.

Mặt khác, một số ý kiến cho rằng có thể chỉ một nghiên cứu lần này không thể kết thúc tranh luận suốt nhiều thế kỷ về bản chất con người, nhưng nó cung cấp một hướng tiếp cận mới có thể sẽ thay đổi định nghĩa của chúng ta về "bản chất con người". Nếu nó là thứ gì đó mà con người sinh ra đã có, sau đó chúng ta có thể không tốt cũng không xấu, không ích kỷ cũng không hợp tác. Nhưng nếu bản chất con người đơn giản được định nghĩa bởi xu hướng hành động dựa theo trực giác và kích động tự động thì có thể, chúng ta sẽ sẵn sản bỏ tiền túi ra để phục vụ cho lợi ý của cộng đồng chẳng hạn.